Op 19 juni gaan in Chicago de deuren open van een bouwproject waar sinds 2018 op wordt gewacht. Het Obama Presidential Center, ontworpen door Tod Williams Billie Tsien Architects, is geen klassiek museum maar een granieten toren van zeventig meter die het volledige verhaal van een presidentschap in zich opneemt, zonder ook maar één boek te huisvesten. De keuze voor de openingsdatum is geen toeval. Juneteenth herdenkt het einde van de slavernij in de Verenigde Staten, en precies op die dag opent op de South Side van Chicago een toren die zich expliciet naar die geschiedenis verhoudt.
De toren is een granieten doos van zeventig meter
Wie de eerste tekeningen van het centrum zag, snapt direct waarom dit project zo lang heeft geduurd. Het hoofdvolume is een rechthoekige toren van ongeveer zeventig meter hoog, volledig bekleed met massief graniet uit New Hampshire. Geen reflecterend glas, geen aluminium gevelpanelen, geen golvende vorm. Alleen een dichte granieten doos, aan de hoeken licht versmald zodat het bovenste deel breder oogt dan de basis. De gevel draagt ingehouwen letters met fragmenten uit Obama-redes, te lezen voor wie dichtbij staat. Vanaf de parkrand oogt het ding bijna als een massief blok dat er altijd al heeft gestaan.
Voor een presidentieel centrum is dat een statement. Eerdere voorbeelden, van Reagan in Simi Valley tot George W. Bush in Dallas, leunden op klassiek metselwerk en veel glas. Williams en Tsien gebruiken graniet om iets blijvends neer te zetten, een gebouw dat over honderd jaar nog steeds dezelfde indruk maakt als nu. De toren is gericht op het zuiden, weg van het centrum van Chicago en richting de wijken waar Obama als community organiser werkte.
Het bureau dat zelden in de spotlight staat
Tod Williams en Billie Tsien zijn al ruim veertig jaar partners, zowel in werk als in leven. Hun bureau heeft een New Yorks adres maar bouwt vooral op afstand. De Asia Society in Houston is van hun hand, evenals de Barnes Foundation in Philadelphia en een paviljoen voor de Phillips Collection in Washington. Wie hun werk kent, herkent direct de obsessie met natuursteen en met ambacht.
In de wereld van sterren-architecten vallen ze op door hun toon. Ze geven weinig interviews, doen niet mee aan polemieken en weigeren consequent grote commerciële projecten. Toen het echtpaar Obama hen in 2016 polste, twijfelde Williams openlijk. Een presidentieel centrum is bij uitstek een politiek project, en dat type opdracht had het bureau eerder afgewezen. Wat hen overhaalde was de plek. Jackson Park ligt aan de rand van Hyde Park, en de mogelijkheid om een gebouw diep in een bestaand landschap te zetten woog uiteindelijk zwaarder dan de zorgen.
De bibliotheek bevat geen enkel boek
Het meest opvallende detail is wat er niet is. Sinds Hoover in 1939 zijn er dertien presidentiële bibliotheken gebouwd, en tot nu toe bevatten die allemaal de fysieke archieven van het presidentschap: brieven, memo's, foto's, cassettes. Bij Obama is daar bewust van afgeweken. De volledige presidentiële collectie blijft in een opslagdepot van de National Archives buiten Chicago, en wordt gedigitaliseerd zodat alles online beschikbaar komt. Het centrum zelf bevat geen origineel document.
Critici noemen dat een schande, omdat het de traditie doorbreekt waarin onderzoekers fysiek met archiefmateriaal kunnen werken. Voorstanders wijzen erop dat dit de eerste echt toegankelijke presidentiële bibliotheek ter wereld wordt. Voor architecten is het verschil bovendien praktisch: een digitale bibliotheek hoeft geen klimaatkluis te zijn, en dat verandert fundamenteel wat het gebouw moet doen.
Een campus van bijna acht hectare
De toren staat niet alleen. Daarnaast bouwen Tod Williams Billie Tsien een lager forumgebouw, dat ruimte biedt aan congressen en evenementen, plus een nieuw filiaal van de Chicago Public Library met een opnamestudio en jongerencentrum. Dat filiaal is gratis toegankelijk, ook voor wie niets met Obama heeft. Daarmee onderscheidt het centrum zich van eerdere presidentiële bibliotheken, die altijd entree heffen.
Het landschap rond deze drie volumes is ontworpen door Michael Van Valkenburgh Associates en bestrijkt 7,8 hectare. Er komen tuinen, plazas, een sleeheuvel die 's winters openstaat voor buurtkinderen, daktuinen op het forumgebouw en een wetland dat regenwater filtert. Op het centrale plein, vernoemd naar oud-congreslid John Lewis, vindt op 18 juni de openingsceremonie plaats. Het maakt de buitenruimte van het project net zo programmatisch als de gebouwen zelf, een aanpak die je vaker tegenkomt bij recente Amerikaanse museumprojecten.
De opening op Juneteenth is geen toeval
19 juni werd in 2021 een federale feestdag in de Verenigde Staten, ter herinnering aan de dag in 1865 waarop slaven in Texas hoorden dat ze juridisch al twee jaar vrij waren. De symboliek van een opening op precies die datum, in een wijk waar Obama begon als community organiser, is onontkoombaar. De Foundation organiseert tussen 18 en 21 juni vier dagen aan programmering, met optredens van Bruce Springsteen en Stevie Wonder, panels over zwarte geschiedenis in de Verenigde Staten en een gratis publieksdag.
Voor de architecten betekent dat een hardere openingsdeadline dan gebruikelijk. Uitstel naar de zomer of het najaar is geen optie meer. Dat verklaart de drie ploegen die nog tot eind mei dag en nacht op de bouwplaats werken om de laatste afwerking, de tuinen en de bewegwijzering klaar te krijgen.
Wat dit centrum verandert in museumarchitectuur
De keuze voor zwaar materiaal en een dichte vorm staat haaks op wat de afgelopen vijftien jaar gangbaar was. Glazen torens met dramatische luifels, zoals het Clinton Center in Little Rock, kregen achteraf kritiek omdat ze te luxueus oogden voor wat in essentie publieke gebouwen zijn. Williams en Tsien gaan een stap verder en weigeren elk speels gebaar. Voor wie dit type architectuur volgt is het verwant aan recente projecten zoals Gehry's lang vertraagde Guggenheim Abu Dhabi en het houten museum in Memphis, gebouwen die niet langer alleen om hun eigen vorm draaien maar zich richten op duurzaamheid en sociale rol.
Of die aanpak werkt, weten we pas na een paar jaar gebruik. De Obama Foundation rekent op een miljoen bezoekers in het eerste jaar. Op 19 juni begint die telling, en wordt direct duidelijk of een granieten doos van zeventig meter het soort gebouw is waar mensen drie keer in hun leven naar terug willen komen. ArchDaily publiceerde een uitgebreide rondleiding door de campus, en op Wikipedia staat de volledige projectgeschiedenis sinds de eerste plannen in 2014.